ทำเส้นให้ยาเคมีบำบัดพอร์ต (port) คลินิกหมอกิตติพันธุ์-หมออมราภรณ์

พอร์ต คืออะไร 

           เป็นอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ฝังใต้ผิวหนังสำหรับให้ยา สารน้ำ หรือเลือด นอกจากนี้ยังสามารถดูดเลือดจาพอร์ตเพื่อส่งตรวจได้อีกด้วย อุปกรณ์ชนิดนี้มีใช้กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบันสำหรับให้ยาเคมีบำบัดในผู้ป่วยมะเร็ง 


พอร์ตประกอบด้วย 2 ส่วน 

           ส่วนแรก คือ สายที่ใส่เข้าไปในหลอดเลือดดำ โดยส่วนมากมักจะใส่ที่หลอดเลือดบริเวณคอ หรือแขน ปลายสายจะสิ้นสุดที่ตำแหน่งทางเข้าสู่หัวใจ และส่วนที่สอง คือ พอร์ต มีลักษณะคล้ายตลับยาหม่องเป็นกระเปาะกลวง  จะต่ออยู่กับสายที่ใส่เข้าไปในหลอดเลือด ถูกฝังอยู่ใต้ผิวหนัง เป็นตำแหน่งที่ใช้สำหรับทำการแทงเข็มเพื่อให้ยาหรือสารละลายต่างๆ ไหลไปตามสายและเข้าสู่กระแสเลือด 
           พอร์ตทำจากวัสดุทนทานและไม่ระคายเคืองต่ออวัยวะมนุษย์  โดยพอร์ตที่ฝังอยู่จะสามารถใช้งานได้เป็นระยะเวลานาน วัสดุที่นำมาใช้ทำพอร์ต ได้แก่ พลาสติก สแตนเลส ไททาเนียม และซิลิโคน จึงมีน้ำหนักเบา มีความแข็งแรง ทนทานและยืดหยุ่นสูง ขนาดของพอร์ตที่ฝังขึ้นกับรูปร่างของผู้ป่วย ถ้าผู้ป่วยที่มีรูปร่างผอมหรือเป็นเด็ก ควรเลือกพอร์ตที่มีขนาดเล็ก
           อุปกรณ์ชนิดหนึ่งที่จำเป็นต้องใช้ควบคู่กับพอร์ท คือเข็มชนิดพิเศษ ที่มีความแตกต่างกับเข็มทั่วไป คือ จะมีลักษณะโค้งงอบริเวณส่วนปลาย เพื่อทำให้พอร์ตไม่เกิดการรั่วซึมของยา ออกมา และสามารถแทงเข็มซ้ำได้หลายพันครั้ง 

       


สาเหตุที่ต้องใส่พอร์ต

           เมื่อผู้ป่วยต้องได้รับยาเคมีบำบัด  แพทย์จะแนะนำให้ผู้ป่วยใส่พอร์ตเพื่อหลีกเลี่ยงการแทงเข็มให้ยาซ้ำๆหลายครั้งทางหลอดเลือดดำส่วนปลาย รวมทั้งช่วยให้การให้ยาทำได้ง่ายและปลอดภัยมากขึ้น เนื่องจากการให้ยาเคมีบำบัดเป็นระยะเวลานานผ่านทางหลอดเลือดดำส่วนปลายที่แขนหรือขาอาจทำให้เกิดอาการไม่พึงประสงค์ได้ เช่น การเจ็บปวดเส้น เส้นไหม้จากภาวะหลอดเลือดดำอักเสบ (phlebitis) และยาเคมีบางชนิดมีคุณสมบัติทำลายเนื้อเยื่อสูงหากเกิดรั่วซึม ดังนั้นการใส่พอร์ตจะช่วยรักษาหลอดเลือดดำส่วนปลายมิให้ถูกทำลาย และช่วยให้ผู้ป่วยมีความสะดวกสบายในการให้ยามากขึ้น

    ประโยชน์ของการฝังพอร์ต

    - ลดจำนวนครั้งการแทงเข็มผ่านทางหลอดเลือดดำส่วนปลาย
    - สามารถให้ยาเคมีบำบัดได้ง่าย สะดวก และลดความเจ็บปวดใน
       การให้ยาผ่านทางหลอดเลือดดำ
    - สามารถให้การดูแลรักษาที่บ้านได้สะดวกขึ้น ไม่ทำให้เสียบุคลิก
      เนื่องจากพอร์ตถูกฝังอยู่ภายในร่างกาย ไม่มีสายระโยงระยาง
      ออกมา
    - ผู้ป่วยฝังพอร์ตสามารถทำกิจกรรมต่างๆ ในชีวิตประจำวันได้
      ตามปกติ 
    - เหมาะกับผู้ป่วยเด็ก และผู้สูงอายุที่เจาะเลือดหาเส้นยาก
      เส้นเลือดแข็งเปราะแตกง่าย

การใส่พอร์ต

   1. ก่อนทำการใส่พอร์ต หากผู้ป่วยเล่นกีฬาเป็นประจำ เช่น เทนนิส แบดมินตัน สควอช ยิงปืน ตีกอล์ฟ ควรแจ้งให้แพทย์ทราบล่วงหน้า เพื่อที่แพทย์จะได้เลือกตำแหน่งที่จะทำการฝังพอร์ตให้เหมาะสมกับกิจวัตรประจำวันของผู้ป่วย
   2. การใส่พอร์ตจะทำโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในห้องผ่าตัด และใช้ยาชาเฉพาะที่ การผ่าตัดใส่พอร์ตจะใช้เวลาประมาณ 30 นาที แพทย์จะใส่สายเข้าไปในหลอดเลือดดำและใส่พอร์ตที่ต่อกับสายบริเวณใต้ผิวหนัง โดยบริเวณที่ใส่พอร์ตจะมีขนาดเล็กประมาณ 2.5 เซนติเมตร เมื่อผ่าตัดเสร็จ แพทย์จะทำการปิดแผลไว้ และทำการ X-ray เพื่อดูตำแหน่งของสายก่อนที่ผู้ป่วยจะออกจากโรงพยาบาล
   3. หลังจากการผ่าตัดฝังพอร์ตเรียบร้อยแล้ว สามารถใช้งานพอร์ตได้ทันที และแผลที่ผ่าตัดจะหายภายใน 2-3 วัน พอร์ตที่อยู่ใต้ผิวหนังของผู้ป่วยจะนูนขึ้นมาเล็กน้อย สามารถมองเห็นและสามารถคลำได้ เมื่อแผลหายแล้ว ผู้ป่วยสามารถทำกิจวัตรประจำวันต่างๆ อาบน้ำ ว่ายน้ำ และออกกำลังกายได้ตามปกติแต่หากหลังจากใส่พอร์ตแล้ว ผู้ป่วยมีอาการเจ็บหรือปวดบริเวณที่ใส่พอร์ต ให้รีบแจ้งแพทย์ทันที 


การใช้งานและการดูแลรักษาพอร์ต

การใช้งาน : 
   1. เมื่อต้องทำการให้ยาหรือสารละลายผ่านทางพอร์ต พยาบาลจะใช้เข็มชนิดพิเศษที่ใช้สำหรับแทงพอร์ต และทำการตรวจสอบการทำงานของพอร์ตก่อนให้ยาทุกครั้ง โดยดูจากการไหลย้อนกลับของเลือดและการทดลองฉีดน้ำเกลือ เมื่อผู้ป่วยต้องได้รับยาเคมีบำบัดเป็นระยะเวลาติดต่อกันหลายวัน จะใช้เข็มชนิดพิเศษแทงผ่านพอร์ตและคาเข็มไว้ แล้วปิดทับด้วยแผ่นปิดแผล โดยเข็มที่ใช้ไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนใหม่ทุกวัน สามารถใช้ได้นานที่สุดเป็นระยะเวลา 7 วัน หรืออาจขึ้นอยู่กับแพทย์สั่ง
   2. การแทงเข็มผ่านทางพอร์ต โดยปกติผู้ป่วยจะไม่รู้สึกเจ็บปวด แต่อาจใช้ยาชาเฉพาะที่ทาบริเวณที่จะแทงเข็มได้ เพื่อหลีกเลี่ยงอาการเจ็บปวดที่อาจเกิดขึ้น 
   3. หลังจากให้ยาหรือสารละลายเรียบร้อยแล้ว ต้องทำการล้างพอร์ตด้วยน้ำเกลือทุกครั้ง จากนั้นจึงถอนเข็มออก และปิดแผลด้วยพลาสเตอร์กันน้ำขนาดเล็กประมาณ 2-3 วันแล้วค่อยแกะออก


การดูแลรักษา :  

1. ตรวจสอบบริเวณที่ฝังพอร์ตทุกวันเพื่อให้มั่นใจว่าไม่มีอาการปวด บวม หรือแดง 
2. หากพอร์ตไม่ได้ใช้งาน ควรทำการล้างพอร์ตด้วยน้ำเกลือและยาป้องกันการเกิดลิ่มเลือด ทุก 4-6 สัปดาห์ โดยแพทย์หรือพยาบาลผู้ชำนาญ เพื่อเป็นการดูแลรักษาให้พอร์ตยังสามารถใช้งานได้ต่อไป
3. การดูแลด้านสุขอนามัย 
- หากพอร์ตไม่ได้ใช้งานไม่จำเป็นต้องทำการปิดแผล
- หากมีการแทงเข็มผ่านทางพอร์ต ระวังอย่าให้บริเวณที่ทำการแทงเข็มเปียกน้ำ
-  หากพลาสเตอร์ปิดแผลสกปรกหรือหลุดออก ให้แจ้งพยาบาลเพื่อทำการเปลี่ยนแผ่นปิดแผลใหม่ เพื่อหลีกเลี่ยงการติดเชื้อ ทั้งนี้การใช้งานและการดูแลรักษาพอร์ตทุกขั้นตอนต้องทำตามเทคนิคปราศจากเชื้อ เพื่อป้องกันการติดเชื้อของผู้ป่วย


ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น

ในกรณีที่ท่านได้รับการแทงพอร์ต เพื่อให้ยาเคมีบำบัดเป็นระยะเวลานานๆ อาจทำให้มีโอกาสเกิดการติดเชื้อเฉพาะที่ตำแหน่งฝังพอร์ตได้ และอาจติดเชื้อในกระแสเลือดได้สูง  ถ้าเข็มเลื่อนออกจากตัวพอร์ตขณะให้ยาอาจมีการรั่วซึมของยาออกมาคั่งอยู่ใต้ผิวหนังบริเวณรอบๆ ที่ตัวพอร์ทฝังอยู่ได้ ดังนั้นหากผู้ป่วยรู้สึกผิดปกติ หรือมีอาการดังต่อไปนี้ให้รีบแจ้งแพทย์ทันที       
 
    - มีไข้หนาวสั่น
   - ปวดบริเวณที่ทำการฝังพอร์ต
   - มีอาการบวมบริเวณที่ทำการฝังพอร์ต
   - มีอาการแดง มีของเหลวไหลออกบริเวณแผลที่ทำการฝังพอร์ต
   - รู้สึกหายใจลำบาก


คำถามที่พบบ่อย

Q : สามารถฝังพอร์ตได้ระยะเวลานานเท่าไหร่
แพทย์จะตัดสินใจว่าควรฝังพอร์ตเป็นระยะเวลานานเท่าไหร่ ส่วนมากมักจะฝังไว้จนกว่าจะสิ้นสุดการรักษาที่จำเป็นต้องใช้พอร์ต อย่างไรก็ตามถึงแม้พอร์ทจะเป็นสิ่งแปลกปลอมที่ฝังอยู่ในร่างกายของคน แต่วัสดุที่ใช้ทำมีคุณสมบัติพิเศษไม่ก่อให้เกิดการต่อต้าน ระคายเคืองจากเนื้อเยี่อของร่างกาย พอร์ตมีความทนทานต่อการแทงเข็มได้ 1000-3600 ครั้ง ขึ้นอยู่กับขนาดของเข็มที่ใช้แทง ดังนั้นพอร์ตจึงใส่ในร่างกายได้นานหลายปี แพทย์จะพิจารณาเอาพอร์ตออกเมื่อไม่เห็นความจำเป็นที่ต้องใช้งานต่อไปแล้ว

Q : หากพอร์ตไม่ได้ใช้งานควรดูแลรักษาอย่างไร
แนะนำให้ล้างพอร์ตโดยการฉีดด้วยน้ำเกลือ(NaCl 0.9%) ผสมยาป้องกันเกิดลิ่มเลือด(heparin) ทุก 4-6 สัปดาห์ โดยผู้มีความชำนาญเฉพาะ

Q : ใส่พอร์ตแล้วสามารถทำเอ็กซ์เรย์หรือ CT scan ได้หรือไม่
สามารถทำได้ และ Celsite® access port ซึ่งเป็นพอร์ตที่ผลิดในเยอรมัน สามารถฉีดสารทึบแสงเอ็กซ์เรย์ที่มีแรงดันสูงทางพอร์ตได้ ยกเว้นหากพอร์ตที่ใช้เป็นรุ่น implantofix จะไม่สามารถทำได้

Q : ใส่พอร์ตแล้วสามารถทำ MRI ได้หรือไม่ 
สามารถทำได้อย่างปลอดภัยเนื่องจากเป็น MR conditional
วิธีการใช้พอร์ต (port)
ขั้นตอนการผ่าตัดใส่พอร์ต (port)
การดูแลพอร์ต (port)